Jerzy Hübner (ur. 13 marca 1915 w Kraszewicach, zm. 27 listopada 1944 w Skierniewicach) był dziennikarzem i wydawcą, wiceprezesem Orientalistycznego Koła Młodych, a także szefem Wydziału Prasy i Propagandy Centralnego Komitetu Ruchu „Miecz i Pług”.

Z KRASZEWIC DO WARSZAWY

Rodzina Hübnerów do lat 20. XIX wieku zamieszkiwała należące do Cesarstwa Austrii Czechy, a następnie przeniosła się do Turku w Królestwie Polskim. W Turku Hübnerowie prowadzili fabrykę sukienniczą¹. Jerzy był synem Witolda Stanisława oraz Heleny z domu Podczaskiej². Jego ojciec w latach 1913–1919 pracował jako ceniony nauczyciel szkoły w Kraszewicach w Wielkopolsce. Jak wspominał Leon Nalepa, dzięki niemu „w szkole była karność, dzieci musiały dobrze się uczyć”³. Witold czynnie angażował się w życie społeczne Kraszewic, urządzał przedstawienia amatorskie, był też zastępcą naczelnika Ochotniczej Straży Ogniowej. To właśnie w Kraszewicach urodził się Jerzy. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rodzina przeniosła się do Warszawy i zamieszkała przy ulicy Chłodnej 32a. Ojciec Jerzego podjął tam pracę buchaltera. W 1920 roku Jerzy został ochrzczony w parafii pw. św. Andrzeja Apostoła⁴.

ORIENTALISTYCZNE KOŁO MŁODYCH

W 1935 roku wszedł w skład Zarządu Orientalistycznego Koła Młodych, działającego przy Instytucie Wschodnim w Warszawie. W Kole tym aktywny był między innymi Jerzy Giedroyc. Działalność OKM pozostawała pod nadzorem Wydziału Wschodniego MSZ oraz Ekspozytury nr 2 Sztabu Głównego Wojska Polskiego, odpowiedzialnej za dywersję i wywiad na obszarach państw sąsiednich. Celem Koła było inicjowanie oraz wspieranie antysowieckiej współpracy politycznej z mniejszościami narodowymi zamieszkującymi Związek Sowiecki – zwłaszcza narodami kaukaskimi i Ukraińcami – w duchu idei prometeizmu. W latach 1938/1939 Jerzy Hübner objął funkcję wiceprezesa Orientalistycznego Koła Młodych, odpowiadając za sprawy zewnętrzne⁵.

DZIENNIKARZ

W 1936 roku zainicjował wydawanie czasopisma „Prawdzie w Oczy. Miesięcznik Polskiej Młodzieży Niezależnej” i został jego pierwszym redaktorem. Redakcja mieściła się w mieszkaniu rodziny Hübnerów przy ul. Chłodnej 32a w Warszawie, a pierwszy numer ukazał się 10 czerwca 1936 roku. Pismo adresowane do młodzieży miało kształtować poczucie odpowiedzialności za państwo ponad podziałami partyjnymi. Poruszało zagadnienia ustroju politycznego i społecznego, gospodarki oraz kwestii mniejszości żydowskiej. Za ideał stawiało uczynienie Polski mocarstwem⁶. Po kilku miesiącach Jerzy Hübner utracił stanowisko redaktora, a jego następcą został Bolesław Kasiński⁷. Następnie do wybuchu II wojny światowej pracował jako dziennikarz „Polski Zbrojnej”. Publikował liczne artykuły, m.in. Podoficer i sport, „Pewne wypadki” na obozie piłkarskim w Katowicach, O państwowy ośrodek propagandy, Wychowanie fizyczne w szkołach na nowych drogach⁸. Zainteresowaniom sportowym towarzyszyła dobra kondycja fizyczna. W 1939 roku wziął udział w zawodach strzeleckich dziennikarzy warszawskich – w konkurencji strzelania z karabinka sportowego na 50 metrów zajął piąte miejsce, a klasyfikację drużynową wygrała „Polska Zbrojna”⁹.

MIECZ I PŁUG

Po wybuchu II wojny światowej należał do inicjatorów konspiracyjnej organizacji niepodległościowej „Miecz i Pług”¹⁰. Ruch ten głosił idee chrześcijańskie i narodowe, odrzucał system partyjny, opowiadał się za planowaniem gospodarczym i uprzemysłowieniem, przy jednoczesnym uznaniu własności prywatnej podporządkowanej interesom państwa i społeczeństwa. Organizacja dążyła do usunięcia Niemców z kraju, a wobec Żydów – uznawanych za niezdolnych do asymilacji i nieprzychylnych kulturze polskiej – dopuszczała skłanianie do emigracji. Bezpieczeństwo Polski widziano w oparciu o współpracę państw Europy Środkowej, w szczególności narodów słowiańskich¹¹.

Jerzy Hübner wszedł w skład ścisłego kierownictwa „Miecza i Pługa”, posługując się pseudonimami „Jerzy”, „Wiktor” oraz „Wiktor Dull”¹². Odpowiadał za redagowanie konspiracyjnych wydawnictw. W dniu 20 czerwca 1942 roku Gestapo zlikwidowało tajną drukarnię organizacji przy ul. Chmielnej. Wśród aresztowanych i osadzonych na Pawiaku znalazł się także Jerzy. Po dwóch miesiącach został zwolniony wraz z grupą członków „Miecza i Pługa”, przy czym okoliczności tego zwolnienia nie zostały wyjaśnione¹³. Na przełomie 1943 i 1944 roku organizacja liczyła od 40 do 50 tysięcy członków i wydawała ponad 40 pism konspiracyjnych. Od maja 1943 roku działała pod nazwą Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług”¹⁴. Kierownictwo podzielone było na wydziały. Od marca 1943 roku kierował wydziałem prasy i propagandy, a od września także wydziałem ideologicznym. Uważano go za jednego z kluczowych ekspertów organizacji w zakresie ideologii i propagandy¹⁵. Wiosną 1943 roku opracował odezwę stylizowaną na przemówienie Adolfa Hitlera. W tym fałszywym memoriale, występując jako „Hitler”, zwracał się do narodu niemieckiego, twierdząc, że jest agentem anglosaskim, a celem wojny z ZSRS jest doprowadzenie do wyniszczenia Niemiec. Odezwa została wydrukowana w nakładzie 5 tys. egzemplarzy i kolportowana m.in. na Pomorzu i Śląsku – była również wklejana do książek wysyłanych niemieckim żołnierzom na front¹⁶. Organizacja „Miecz i Pług” była jednak infiltrowana przez Gestapo, co doprowadziło do decyzji o likwidacji części kierownictwa: Anatola Słowikowskiego, Zbigniewa Grada i Czesława Kłobutta. Akcję przeprowadzono 18 września 1943 roku. Hübner sprzeciwiał się tej decyzji, lecz po naradach – wobec zagrożenia dla organizacji – ją zaakceptował¹⁷. W lipcu 1944 roku powstała w organizacji „Instrukcja <<Zwrot>>”, zawierająca zalecenia dla okręgów na wypadek wkroczenia Armii Czerwonej. Dokument wskazywał na konieczność nieujawniania struktur oraz ukrycia broni. Jerzy Hübner odegrał istotną rolę w jego przygotowaniu. Kierownictwo „Miecza i Pługa” sceptycznie odnosiło się do planowanego Powstania Warszawskiego, obawiając się dużych strat i nie widząc realnych szans na zwycięstwo. Pod koniec lipca 1944 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Zarządu Głównego organizacji z udziałem m.in. Jerzego Hübnera i Romana Bratnego. Ustalono, że każdy członek MiP indywidualnie podejmie decyzję o ewentualnym udziale w Powstaniu. Ostatecznie w walkach wzięło udział około 400 członków organizacji, walczących w różnych oddziałach Armii Krajowej¹⁸.

TAJEMNICA ŚMIERCI

Po upadku Powstania Warszawskiego Hübner wraz z innymi działaczami MiP znalazł się w Skierniewicach. W listopadzie 1944 roku kierownictwo organizacji podpisało tam porozumienie z Radą Obrony Narodu, na mocy którego „Miecz i Pług” miał zostać rozwiązany i podporządkowany RON. W jej ramach planowano utworzenie Wojskowego Korpusu Specjalnego, w którym Jerzy Hübner objął funkcję szefa propagandy¹⁹. Jerzy Hübner zginął 27 listopada 1944 roku w niewyjaśnionych okolicznościach. W numerze 7 gazety „Miecz i Pług” z 5 grudnia 1944 roku opublikowano jego nekrolog, informując, że „poległ na posterunku”²⁰. Nie ustalono jednoznacznie, czy został zastrzelony przez Niemców, czy też jego śmierć była skutkiem wewnętrznych napięć związanych z przyszłą działalnością organizacji i stosunkiem do władz komunistycznych. Nie wyklucza się również samobójstwa. W czasie Powstania Warszawskiego zginęła jego siostra Barbara Hübner, a dwa tygodnie przed śmiercią Jerzego – 13 listopada – w KL Flossenbürg zmarł jego ojciec, Witold²¹.

Od 10 czerwca 1939 Jerzy Hübner był mężem Wandy Wiktorii z domu Jelińskiej. Jego stryjami byli Aleksander Hübner oraz Antoni Hübner.

PRYPISY

1. Cała Łódź jest z Turku, „Echo Turku”, nr 51/1 (258/259) z 27 XII 1998 – 3 I 1999, s. 12, online ↩︎
2. https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=66&sy=145&kt=3&plik=779-782.jpg ↩︎
3. Jerzy Krzywaźna, Wspomnienia Leona Nalepy( 1896–1985), Rojów 2025, s. 13, online ↩︎
4. https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=66&sy=145&kt=3&plik=779-782.jpg ↩︎
5. Ireneusz Piotr Maj, Instytut Wschodni w Warszawie 1925–1939, Warszawa 2025, s. 377, 379, 417, 478. ↩︎
6. Od Redakcji, „Prawdzie w Oczy. Miesięcznik Polskiej Młodzieży Niezależnej” z 10 VI 1936, s. 1, 8 [dostęp: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie] ↩︎
7. „Prawdzie w oczy”, nr 4 z 10 XI 1936 [dostęp: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie]. Pismo nie przetrwało próby czasu. W kolejnym roku przerwało druk. ↩︎
8. Podoficer i sport, „Polska Zbrojna”, nr 110 z 22 IV 1938, s. 6; Wychowanie fizyczne w szkołach na nowych drogach, „Polska Zbrojna” nr 1 z 1 I 1939, s. 4; O państwowy ośrodek propagandy, nr 22 z 22 stycznia 1939, s. 6; „Pewne wypadki” na obozie piłkarskim w Katowicach, „Polska Zbrojna”, nr 32 z 1 II 1939, s. 7. Wszystkie dostępne online w: https://polona.pl/ [dostęp: 4 XII 2025] ↩︎
9. III Doroczne Zawody Strzeleckie Codziennej Prasy Stołecznej, „Warszawski Dziennik Narodowy”, nr 150 z 2 VI 1939, s. 8. ↩︎
10. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 23. ↩︎
11. Dariusz Miszewski, Ruch „Miecz i Pług” wobec idei federacyjnej w czasie II wojny światowej, [w:] Racja stanu. Studia i materiały. Bezpieczeństwo, 2012, nr 1 (11) s. 295, 300-301. ↩︎
12. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 23. ↩︎
13. Adam Tokarz, Szkice i materiały z dziejów „Miecza i Pługa”, cz. 1, Warszawa 2001, s. 43, 49. ↩︎
14. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 9-11. ↩︎
15. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 29-30, 49. ↩︎
16. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 137. ↩︎
17. Adam Tokarz, Szkice i materiały z dziejów „Miecza i Pługa”, cz. 1, Warszawa 2001, s. 122, 130. ↩︎
18. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 91-92. ↩︎
19. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 93-94. ↩︎
20. Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, s. 28. ↩︎
21. https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=1&se=&sy=570&kt=1&plik=0400-405.jpg&x=1574&y=1534&zoom=1; https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/barbara-hubner,11903.html; https://collections.arolsen-archives.org/en/search/person/10890515?p=1&s_lastName=asc ↩︎

BIBLIOGRAFIA

• Cała Łódź jest z Turku, „Echo Turku”, nr 51/1 (258/259) z 27 XII 1998 – 3 I 1999, s. 12. [Dostęp online: https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/495355/edition/436922/content, 26 XI 2025].
• „Polska Zbrojna” 1938-1939
• „Prawdzie w Oczy. Miesięcznik Polskiej Młodzieży Niezależnej” 1936-1937
• „Warszawski Dziennik Narodowy” 1939
• Bogdan Chrzanowski, „Miecz i Pług” (Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług ) na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997.
• Jerzy Krzywaźnia, Wspomnienia Leona Nalepy (1896-1985), Rojów 2025, s. 13, online: https://www.wbc.poznan.pl/Content/573804/Wspomnienia%20Leona%20Nalepy%20(1896-1985).pdf [dostęp: 4 XII 2025].
• Ireneusz Piotr Maj, Instytut Wschodni w Warszawie 1925–1939, Warszawa 2025.
• Dariusz Miszewski, Ruch „Miecz i Pług” wobec idei federacyjnej w czasie II wojny światowej, [w:] Racja stanu. Studia i materiały. Bezpieczeństwo, 2012, nr 1 (11) s. 295, 300-301.
• Adam Tokarz, Szkice i materiały z dziejów „Miecza i Pługa”, cz. 1, Warszawa 2001.