Mój krewny był współtwórcą samorządu lekarskiego i „nestorem polskiej medycyny”.

Rodzina

Józef Hornowski urodził się 19 listopada 1916 roku w gruzińskim Kutaisi. Wywodził się z rodziny o inteligenckich korzeniach. Jego ojciec, Michał Hornowski (1882–1943) był inżynierem. Pełnił funkcję kierownika fortyfikacji Twierdzy Modlin, a w 1925 roku został szefem inżynierii i budownictwa Okręgu VIII w Toruniu. Matka, Maria z domu Niwińska (1883–1976) pracowała jako nauczycielka języka rosyjskiego.

Edukacja i tajne nauczanie

W Toruniu Józef Hornowski ukończył Państwowe Męskie Gimnazjum Humanistyczne im. Mikołaja Kopernika. W 1935 roku rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie. W okresie okupacji kontynuował edukację w ramach tajnych kompletów Uniwersytetu Warszawskiego, łącząc studia z pracą w służbach sanitarnych i epidemiologicznych. Został asystentem profesora Witolda Orłowskiego w Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. Po ukończeniu studiów w 1943 roku zaangażował się w tajne nauczanie studentów medycyny, prowadzone pod szyldem Szkoły Zaorskiego dla Średniego Personelu Medycznego.

W Powstaniu Warszawskim

Podczas Powstania Warszawskiego pełnił funkcję lekarza dyżurnego II Kliniki Chorób Wewnętrznych Szpitala Dzieciątka Jezus. Wspominał po latach:

„Jako szeregowy lekarz nie znałem planów powstania ani planów zabezpieczenia przez służbę zdrowia planu Burza. Z perspektywy lat sądzę, że Szpital Dzieciątka Jezus miał być głównym szpitalem dla ludności cywilnej, tak jak Szpital Ujazdowski miał być głównym szpitalem wojskowym […] Niestety, od początku powstania szpital znalazł się na terytorium, którego powstanie nie objęło. Nie udało się zaskoczyć Niemców i zdobyć ich placówek w sąsiedztwie szpitala […]. Pomoc szpitala okazała się dość istotna dla samych Niemców”.

Po ewakuacji personelu i chorych trafił do obozu przejściowego w Pruszkowie, z którego udało mu się uciec. Po upadku Powstania Warszawskiego pracował jako lekarz w szpitalu Rady Głównej Opiekuńczej we Włochach pod Warszawą.

Powojenne losy

W latach 1945–1947 był epidemiologiem w Wojsku Polskim. W Łodzi organizował Centrum Wyszkolenia Sanitarnego, powstałe z przekształcenia Oficerskiej Szkoły Instruktorów Sanitarnych oraz Sanitarno-Epidemiologicznego Laboratorium (SEL) Frontu nr 9. W Centrum tym pracował jako starszy wykładowca higieny, bakteriologii i farmakologii. Awansował do stopnia kapitana Wojska Polskiego. Uzyskał specjalizację z chorób wewnętrznych oraz stopień doktora nauk medycznych. Zorganizował Oddział Chorób Wewnętrznych w Szpitalu Wojskowym w Otwocku.

Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej

W 1957 roku uzyskał specjalizację II stopnia z medycyny lotniczej i został zaangażowany w tworzenie Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej w Warszawie. W Instytucie tym zorganizował Oddział Chorób Wewnętrznych. Łączył działalność kliniczną, dydaktyczną i naukową. W 1972 roku awansował do stopnia pułkownika, a trzy lata później przeszedł w stan spoczynku, kontynuując jednak pracę lekarską jako internista w Międzyzakładowej Przychodni Lekarskiej w Warszawie.

Współtwórca samorządu lekarskiego

Pełnił funkcję sekretarza komitetu organizacyjnego Domu Lekarza Seniora. Po przemianach polityczno-ustrojowych przełomu lat 80. i 90. XX wieku aktywnie działał na rzecz odbudowy samorządu lekarskiego. Po 1989 roku uczestniczył w reaktywacji izb lekarskich, pełniąc liczne odpowiedzialne funkcje oraz dokumentując życie samorządu jako kronikarz i publicysta „Gazety Lekarskiej” oraz „Pulsu”. Za tę działalność został wyróżniony godnością Delegata Honorowego oraz uhonorowany „Złotym Piórem”. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Lekarskiego oraz Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. Pełnił funkcję sekretarza Zarządu Głównego PTL oraz sekretarza Komitetu Budowy Domu Lekarza Seniora w Warszawie — przedsięwzięcia, któremu poświęcił ponad dwadzieścia lat pracy organizacyjnej.

Hornowscy i Hübnerowie

Ostatnie lata życia spędził w Domu Lekarza Seniora przy ul. Wołoskiej w Warszawie. Otrzymał liczne odznaczenia państwowe, w tym Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2009). Zmarł 13 czerwca 2011 roku w Warszawie, w wieku 95 lat. Został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu przy ul. Ryżowej w dzielnicy Stare Włochy.

Jego bratem był Sergiusz Hornowski (1914–2012), uczestnik kampanii polskiej 1939 roku oraz lekarz w Powstaniu Warszawskim. Kuzynami Józefa Hornowskiego byli bracia Aleksander i Antoni Hübnerowie. Bracia Hornowscy i Hübnerowie współpracowali w ramach Armii Krajowej.

Bibliografia

• Janusz Stefan Wasyluk, [w:] https://www.tlw.waw.pl/jozef-hornowski-1916-2011/ [dostęp: 7 I 2026]
• Encyklopedia Medyków Powstania Warszawskiego – Józef Hornowski [dostęp: 7 I 2026]
• Sergiusz Hornowski – honorowy obywatel miasta Marki
• Własne badania genealogiczne.

Babką Józefa Hornowskiego była Emma Hornowska z domu Hübner (1861–1937), siostra mojego pradziadka Franciszka Józefa Hübnera (1857–1933).