Był wybitnym historykiem ustroju. Uznanie przyniosła mu także działalność organizacyjna, zwłaszcza wieloletnia praca na stanowisku sekretarza generalnego Polskiej Akademii Umiejętności.

Studia i prace archiwalne

Stanisław Marian Kutrzeba urodził się 15 listopada 1876 roku w Krakowie. Uczył się w renomowanym Gimnazjum św. Anny, a następnie podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Równolegle, kierując się zainteresowaniami historycznymi, uczęszczał na wykłady Wydziału Filozoficznego. Jako mistrza obrał Bolesława Ulanowskiego. Doktorat uzyskał 29 października 1898 roku, a w 1902 roku habilitował się na podstawie pracy Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich. Zawodowo związany był z Archiwum Krajowym Akt Grodzkich i Ziemskich. Po odzyskaniu niepodległości wszedł w skład Rady Archiwalnej przy ministrze wyznań religijnych i oświecenia publicznego.

Historia ustroju Polski w zarysie

W 1905 roku ukazała się Historia ustroju Polski w zarysie. Korona, pierwsza część najważniejszego dzieła Kutrzeby. Praca ta, wielokrotnie wznawiana i publikowana w dużych nakładach, stała się podstawowym podręcznikiem akademickim. Drugi tom, poświęcony Wielkiemu Księstwu Litewskiemu, opublikowano w 1914 roku, a trzy lata później ukazały się kolejne części, omawiające ustrój ziem polskich w okresie porozbiorowym. Do innych jego istotnych publikacji należałyUnia Polski z Litwą. Polska i Litwa w dziejowym stosunku (1914) oraz Historia źródeł dawnego prawa polskiego (t. 1–2, 1925–1926). Łącznie Kutrzeba opublikował około 300 artykułów naukowych.

Profesor

W 1908 roku został profesorem nadzwyczajnym i objął Katedrę Prawa Polskiego na UJ. Prowadził seminarium z historii dawnego prawa. Cztery lata później uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. Na Wydziale Prawa i Administracji UJ dwukrotnie pełnił funkcję dziekana (1913/1914 oraz 1920/1921). W 1912 roku ożenił się z Janiną Domaszewską, mieli trzy córki.

W Biurze Prac Kongresowych

Podczas I wojny światowej angażował się w działalność charytatywną. Należał do grona pasywistów krytycznych wobec polityki Niemiec i Austro-Węgier. Na początku 1917 roku wszedł w skład Komisji Sejmowo-Konstytucyjnej Tymczasowej Rady Stanu. Od lutego 1919 roku przebywał w Paryżu jako ekspert Biura Prac Kongresowych podczas konferencji pokojowej kończącej wojnę. Doświadczenie dyplomatyczne wykorzystał również w 1925 roku, gdy przewodniczył polskiej delegacji negocjującej traktat likwidacyjny z Czechosłowacją oraz umowy handlową i arbitrażową.

W polityce II RP

W pierwszych latach niepodległości sympatyzował z Narodową Demokracją i popierał zasadę numerus clausus na uczelniach. Z czasem jego poglądy ewoluowały w stronę chadecji. Należał do krytyków obozu Józefa Piłsudskiego, sprzeciwiając się autorytarnym metodom rządzenia, w tym represjom wobec opozycji podczas procesu brzeskiego. Otwarcie wystąpił przeciw reformie szkolnictwa akademickiego ministra Janusza Jędrzejewicza. Jako rektor UJ w roku akademickim 1932/1933 stał się jednym z głównych animatorów sprzeciwu wobec ograniczania samorządu akademickiego uczelni. Profesorów pozbawionych katedr na mocy nowych przepisów angażował w prace Polskiej Akademii Umiejętności. W drugiej połowie lat trzydziestych współpracował z Frontem Morges, którego liderami byli przebywający na uchodźstwie przeciwnicy obozu piłsudczykowskiego.

Animator PAU

W 1926 roku objął funkcję sekretarza generalnego Polskiej Akademii Umiejętności, ujawniając wybitne zdolności organizacyjne. W praktyce stał się głównym animatorem działalności Akademii: prowadził korespondencję, redagował sprawozdania, przygotowywał budżety, protokołował obrady, nadzorował majątek oraz koordynował prace naukowo-wydawnicze. Z jego inicjatywy powstał Wydział Lekarski PAU. Funkcję sekretarza pełnił do 1939 roku, kiedy – jeszcze przed wybuchem wojny – został wybrany prezesem Akademii.

Okupacyjna działalność

Kutrzeba padł ofiarą Sonderaktion Krakau. Z obozu Sachsenhausen powrócił 10 lutego 1940 roku w ciężkim stanie zdrowia. W latach 1940–1945 współtworzył tzw. Komitet Trzech, który zajmował się pomocą socjalną i wspieraniem pracy uczonych. Uczestniczył w tajnym nauczaniu na UJ, przez trzy lata pełniąc funkcję dziekana. Zdecydowanie odmówił współpracy z niemieckim Institut für Deutsche Ostarbeit. Angażował się także w pomoc profesorom Uniwersytetu Warszawskiego dotkniętym tragedią Powstania Warszawskiego.

W obronie spotwarzonej instytucji

Po wojnie kontynuował działalność naukową i organizacyjną: kierował PAU, wykładał na UJ, był prezesem krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz współinicjatorem powstania „Tygodnika Powszechnego”. W czerwcu 1945 roku wziął udział w rozmowach w Moskwie z władzami Związku Sowieckiego, na czele z Józefem Stalinem. Bronił PAU przed ideologicznymi atakami prasy inspirowanej przez komunistów, przygotowując broszurę W obronie spotwarzonej instytucji. Wycofał ją przed drukiem w zamian za obietnicę zakończenia nagonki. Nie zdołał jednak powstrzymać postępującej sowietyzacji nauki. Bezskuteczne okazały się także jego próby opracowania nowej konstytucji. Zmarł 7 stycznia 1946 roku i spoczął na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Bibliografia

• Biliński P., Stanisław Kutrzeba (1876–1946). Biografia naukowa i polityczna, Kraków 2011.
• Hübner M., Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja, Warszawa 2022.
• Hübner P., Encyklopedia polskiej nauki akademickiej, Toruń 2023.
  Hübner P., Siła przeciw rozumowi… Losy Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1939–1989, Kraków 1994.
• Jaczewski B., Organizacja i finansowanie nauki polskiej w okresie międzywojennym, Wrocław 1971.
  Jaczewski B., Polityka naukowa państwa polskiego w latach 1918–1939, Wrocław 1978.
  
  
  Jednym z uczniów Stanisława Kutrzeby był profesor Bogusław Leśnodorski, promotor mojego śp. Ojca – prof. Piotra Hübnera.