Muzeum Śląskie w Katowicach odegrało istotną rolę w realizacji polityki kulturalnej autonomicznego województwa śląskiego w okresie II Rzeczypospolitej. Jego powstanie i działalność były ściśle związane z programem wojewody Michała Grażyńskiego, który postrzegał kulturę jako narzędzie kształtowania tożsamości narodowej i integracji Górnego Śląska z państwem polskim.

Specyfika województwa śląskiego

Muzeum Śląskie w Katowicach było jedną z kluczowych instytucji realizujących założenia polityki kulturalnej władz autonomicznego województwa śląskiego w okresie II Rzeczypospolitej. Jego genezę i działalność należy rozpatrywać w szerszym kontekście przemian politycznych i ustrojowych regionu, który na mocy statutu organicznego z 15 lipca 1920 roku uzyskał autonomię. Status ten został zniesiony dopiero 6 maja 1945 roku, już w realiach Polski Ludowej¹. Województwo śląskie stanowiło część historycznego Górnego Śląska – obszaru podzielonego po I wojnie światowej między Niemcy, Polskę i Czechosłowację. Przełomowym momentem w dziejach województwa śląskiego było dojście do władzy w Polsce Józefa Piłsudskiego oraz jego współpracowników. W konsekwencji, na początku września 1926 roku urząd wojewody śląskiego objął Michał Grażyński, związany z obozem piłsudczykowskim. Choć nie pochodził on z Górnego Śląska, lecz z Małopolski – co przeciwnicy polityczni wykorzystywali do podważania jego pozycji – był z regionem silnie związany poprzez działalność polityczną i wojskową, czego świadectwem był jego udział w II i III Powstaniu Śląskim. Stosunki panujące na Górnym Śląsku znał z autopsji, a ukształtowany ideał polskiego patriotyzmu znalazł odzwierciedlenie w autorskiej koncepcji polityki kulturalnej, w której Muzeum Śląskie w Katowicach zajmowało szczególne miejsce².

Idee Grażyńskiego

Na forum Sejmu Śląskiego Michał Grażyński oświadczył:

„Ja mam ambicję, by Śląsk nie tylko podpierał bilans handlowy Państwa, by był wielką retortą produkującą dobra materialne, ale by jak najrychlej do ogólnego dorobku kultury polskiej wniósł wszystkie istniejące już walory swej kultury, by i w tym zakresie był elementem twórczym, by na nas tu na Śląsku – reszta polskiego narodu patrzyła nie tylko jako na twardych pracowników hut i kopalń, ale i wielki rezerwuar sił narodowych i kulturalnych. Ale to samo z nieba nie spadnie, tu trzeba wielkiego i zorganizowanego wysiłku – tu trzeba trwałego ośrodka pracy i inicjatywy”³.

W innej wypowiedzi wojewoda stwierdził:

„Pragniemy, aby Muzeum Śląskie stało się skarbnicą dorobku ludu śląskiego w dziale materjalnej i duchowej kultury ogólno-polskiej. Pragniemy, aby przesuwające się przez jego sale tłumy uzupełniały swoje wykształcenie w zakresie poznawania polskiej tradycji historycznej, zabytków przyrody własnego kraju i aktualnej rzeczywistości, by w ten sposób pogłębiały w sobie poczucie odrębności narodowej, miłość Ojczyzny i dumę, płynącą z przeświadczenia wartości dzieł przez siebie wytworzonych”⁴.

Powstanie Muzeum

Muzeum Śląskie w Katowicach zostało powołane uchwałą Sejmu Śląskiego z 23 stycznia 1929 roku, w której stwierdzono:

„W dziesiątą rocznicę odrodzenia niezawisłego Państwa Polskiego, Sejm Śląski, ożywiony wolą wzniesienia trwałego pomnika wiekowej walki polskiego ludu na Śląsku o utrzymanie narodowego bytu i jego dążeń do przywrócenia wspólności życia państwowego w niepodległej Rzeczypospolitej, uchwala na wniosek Śląskiej Rady Wojewódzkiej utworzyć Muzeum Śląskie”⁵.

Oficjalne otwarcie Muzeum miało miejsce 29 maja 1930 roku. Grażyński był głównym ideowym inspiratorem jego utworzenia, natomiast organizatorem i pierwszym dyrektorem placówki został Tadeusz Dobrowolski. Ten ostatni rozpoczął działalność od gromadzenia strojów ludowych, wyrobów rzemiosła artystycznego, obrazów oraz kolekcji sztuki sakralnej, które udostępniono publiczności. Pierwszą siedzibą Muzeum było V piętro gmachu Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego w Katowicach. Podczas uroczystości otwarcia wojewoda Grażyński podkreślił szczególne znaczenie Muzeum jako instytucji powołanej na zachodnich kresach państwa. Zwrócił uwagę, że już pierwsza ekspozycja dowodzi potrzeby istnienia placówki, umożliwiającej gromadzenie i ochronę „oryginalnych tworów ludowej kultury”. Akcentował również jej rolę wychowawczą oraz wyraził nadzieję, że Muzeum przyczyni się do rozwoju śląskiej nauki⁶. W wystąpieniu wygłoszonym w Sejmie Śląskim 20 czerwca 1930 roku poinformował o ośmiu działach planowanych w strukturze Muzeum: Przyrodniczym, Etnograficznym, Zabytków Przedhistorycznych, Sztuki Kościelnej, Przemysłu Artystycznego, Galerii Obrazów i Rzeźb, Przemysłu Górnośląskiego oraz Pamiątek z okresu powstań i plebiscytu. Część zbiorów, zwłaszcza przemysłowych i pamiątkowych, przechowywano w magazynach⁷.

Program oświatowy

Placówka realizowała również program oświatowy, udostępniając swoje zbiory szerokiemu gronu odbiorców. Zwiedzanie ułatwiały opisy eksponatów, co wówczas nie było jeszcze praktyką powszechną. Muzeum odwiedzały liczne wycieczki zbiorowe z Górnego Śląska oraz innych regionów kraju. W otoczeniu Grażyńskiego dostrzegano jednak możliwość zwiększenia frekwencji. Dobrowolski podaje, że w 1934 roku Muzeum odwiedziło około 50 tysięcy osób, natomiast w roku następnym liczba ta spadła do około 35 tysięcy. Przyczyn tego zjawiska upatrywał w ograniczeniach lokalowych – funkcjonowanie w gmachu Urzędu Wojewódzkiego sprawiało, że Muzeum było otwarte jedynie trzy dni w tygodniu i tylko do godziny 15.00. Najliczniejszą grupę zwiedzających stanowili uczniowie szkół. W dalszej kolejności znajdowały się – jak określał to dyrektor – „ludowe grupy społeczne”, obejmujące robotników, włościan i bezrobotnych. Inteligencja, reprezentowana w znacznej mierze przez osoby spoza Górnego Śląska, zajmowała dopiero kolejne miejsce⁸. Grażyński planował powiązanie Muzeum z archiwum, biblioteką, pracownią badawczą oraz Śląskim Towarzystwem Naukowym. Zamierzał uczynić z placówki ośrodek badań nad językiem śląskim, traktowanym jako dialekt języka polskiego. Większość mieszkańców regionu posługiwała się bowiem polszczyzną lub gwarą do niej zbliżoną, pogardliwie określaną przez Niemców już w XIX wieku mianem „Wasserpolnisch” („rozwodniony polski”)⁹.

Nowa siedziba

Dynamiczny rozwój Muzeum sprawił, że dotychczasowa siedziba przestała odpowiadać jego potrzebom. W tej sytuacji pojawiła się koncepcja budowy odrębnego gmachu. Projekt przygotował inżynier Karol Schayer, a istotny wpływ na jego kształt miały środowiska akademickie związane z Politechniką Lwowską i Politechniką Warszawską oraz grono muzealników. Budowę rozpoczęto w 1936 roku, w 1937 powstał żelazny szkielet budowli, a w 1939 roku gmach został ukończony. Zdaniem Henryka Rechowicza nowa siedziba Muzeum stała się symbolem polskości Górnego Śląska¹⁰. Uroczyste otwarcie zaplanowano na 1940 rok, jednak plany te przekreślił wybuch II wojny światowej. Niemcy, którzy zajęli polski Górny Śląsk we wrześniu 1939 roku, byli świadomi symbolicznego znaczenia gmachu i zdecydowali o jego zburzeniu¹¹.

Znaczenie Muzeum

Muzeum Śląskie konsekwentnie akcentowało związek regionu z państwem polskim, co miało szczególne znaczenie wobec dominacji gospodarczej i kulturowej Niemców. Polityka kulturalna Michała Grażyńskiego, ukierunkowana na kształtowanie tożsamości Ślązaków, przyczyniła się do rozwoju naukowego i kulturalnego Górnego Śląska. Konsekwentne działanie w interesie polskiej racji stanu, zwłaszcza poprzez charakter i program Muzeum Śląskiego, sprawiło jednak, że jego osiągnięcia na tym polu pozostają niedoceniane.

Współcześnie w Katowicach funkcjonuje nowoczesne Muzeum Śląskie, które w sposób świadomy nawiązuje do tradycji zapoczątkowanej w okresie II Rzeczypospolitej.

Przypisy

1. Dz.U. 1920 nr 73 poz. 497. Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego oraz Dz.U. 1945 nr 17 poz. 92. Ustawa Konstytucyjna z dnia 6 maja 1945 r. o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego. ↩︎
2. Zob. W. Musialik, Michał Grażyński (1890-1965). Biografia polityczna, Opole 1989; H. Rechowicz, Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988; J. Łączewski, Michał Grażyński (1890-1965). Sylwetka polityka, Częstochowa 2000; W. Zieliński, Michał Grażyński (1890-1965). Wojewoda śląski, Katowice 1986; A. Kamiński, Michał Grażyński 1890-1965 (nie dokończona biografia), Kraków 1994. ↩︎
3. Sprawozdanie stenograficzne z 184. posiedzenia I. Sejmu Śląskiego z 10 XI 1928, s. 3-4. ↩︎
4. „Roczniki TPN na Śląsku”, R. 2, 1930, s. 385. ↩︎
5. https://muzeumslaskie.pl/muzeum-slaskie-ma-95-lat/ [dostęp: 23 I 2026] ↩︎
6. H. Rechowicz,op. cit., s. 205. ↩︎
7. Sprawozdanie stenograficzne z 6. posiedzenia II. Sejmu Śląskiego z 20 VI 1930, k. 50-51. ↩︎
8. T. Dobrowolski, Muzeum Śląskie w Katowicach, „Zaranie Śląskie”, z. 3, R. 12, 1936, s. 198. ↩︎
9. Sprawozdanie stenograficzne z 184. posiedzenia I. Sejmu Śląskiego z 10 XI 1928, k. 4 ↩︎
10. H. Rechowicz, op. cit., s. 205-206. ↩︎
11. https://muzeumslaskie.pl/muzeum-slaskie-ma-95-lat/ [dostęp: 23 I 2026] ↩︎

Bibliografia

• Dz.U. 1920 nr 73 poz. 497. Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego.
• Dz.U. 1945 nr 17 poz. 92. Ustawa Konstytucyjna z dnia 6 maja 1945 r. o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego.
• Sprawozdanie stenograficzne z 184. posiedzenia I. Sejmu Śląskiego z 10 XI 1928.
• Sprawozdanie stenograficzne z 6. posiedzenia II. Sejmu Śląskiego z 20 VI 1930 „Roczniki TPN na Śląsku”, R. 2, 1930
• Dobrowolski T., Muzeum Śląskie w Katowicach,„Zaranie Śląskie” 1936, z. 3, R. 12.
• Kamiński A., Michał Grażyński 1890-1965 (nie dokończona biografia), Kraków 1994. Łączewski J., Michał Grażyński (1890-1965). Sylwetka polityka, Częstochowa 2000.
• Musialik W., Michał Grażyński (1890-1965). Biografia polityczna, Opole 1989.
• Rechowicz H., Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988.
• Zieliński W., Michał Grażyński (1890-1965). Wojewoda śląski, Katowice 1986.
• https://muzeumslaskie.pl/muzeum-slaskie-ma-95-lat/ [dostęp: 23 I 2026]