Wojna domowa w Hiszpanii była rezultatem długotrwałego kryzysu politycznego i społecznego, którego źródła sięgały XIX wieku. W warunkach narastającej przemocy i erozji instytucji republikańskich konflikt polityczny przekształcił się w otwartą konfrontację zbrojną, czyniąc z Hiszpanii jedno z kluczowych pól starcia ideologii w Europie lat trzydziestych.

Antecedencje

Korzenie wojny domowej w Hiszpanii sięgają XIX wieku, kiedy Królestwo Hiszpanii – niegdyś potężne imperium kolonialne – pogrążyło się w głębokim kryzysie. Wojny napoleońskie przyspieszyły emancypację kolonii w Ameryce Środkowej i Południowej, co doprowadziło do załamania finansów państwa oraz spadku jego znaczenia międzynarodowego. Dodatkowo kraj doświadczył trzech wojen karlistowskich oraz licznych rebelii. Narastająca niestabilność polityczno-ustrojowa sprzyjała radykalizacji nastrojów i tworzyła podglebie dla przyszłych rewolucyjnych przemian. Istotnym impulsem dla tych procesów była klęska Hiszpanii w wojnie ze Stanami Zjednoczonymi w 1898 roku. Porażka ta ujawniła niewydolność i korupcję systemu politycznego, co doprowadziło do narodzin nurtu intelektualnego określanego mianem regeneracjonizmu. Jego zwolennicy postulowali modernizację państwa poprzez reformę szkolnictwa, rozwój ustawodawstwa socjalnego oraz reformę rolną. Równolegle narastały tendencje autonomistyczne i separatystyczne, szczególnie w Katalonii, Kraju Basków i Galicji. Radykalizacja społeczeństwa sprzyjała powstawaniu masowych ruchów rewolucyjnych. Już w 1879 roku powstała Socjalistyczna Partia Robotnicza Hiszpanii (PSOE), a wkrótce potem Powszechny Związek Pracujących (UGT). Ruch anarchosyndykalistyczny skupiał się wokół Krajowej Konfederacji Pracy (CNT), powołanej w 1911 roku.

Przejściowa stabilizacja i nowe napięcia

I wojna światowa przyniosła Hiszpanii krótkotrwałą stabilizację gospodarczą. Neutralność umożliwiła rozwój przemysłu i eksportu, jednak nie zapobiegła narastaniu konfliktów społecznych. Napięcia dotknęły również armię, w której młodsza kadra oficerska tworzyła junty sprzeciwiające się polityce personalnej generalicji. Kulminacją niepokojów był strajk generalny w sierpniu 1917 roku, zorganizowany przez socjalistów i anarchistów. Represje policyjne oraz powojenna recesja tylko pogłębiły radykalizację nastrojów. Sytuację dodatkowo zaostrzyła pandemia grypy hiszpanki oraz klęska wojsk hiszpańskich w Maroku w 1921 roku. W tym okresie powstały kolejne ugrupowania rewolucyjne: Komunistyczna Partia Hiszpanii (1923) oraz Anarchistyczna Federacja Iberyjska (1927). Narastający chaos polityczny i gospodarczy doprowadził do ustanowienia w 1923 roku dyktatury generała Miguela Primo de Rivery, wspieranej przez króla Alfonsa XIII. Choć reżim przyniósł czasową stabilizację i reformy, pogłębiające się sprzeczności społeczne, inflacja i deficyt budżetowy doprowadziły do jego upadku w 1930 roku. Dyktatura, mimo ograniczonej represyjności, oznaczała faktyczne załamanie systemu parlamentarnego oraz trwałe zaangażowanie armii w politykę.

Nieudany pucz

Po jej upadku Hiszpania pogrążyła się w kryzysie gospodarczym. Król Alfons XIII, obwiniany za legitymizację reżimu, utracił poparcie społeczne. W wyniku wyborów municypalnych w kwietniu 1931 roku proklamowano II Republikę. Zmiana ustroju dokonała się bezkrwawo, jednak napięcia społeczne nie zostały rozładowane. Konstytucja z 1931 roku, uchwalona przez zdominowane przez lewicę Kortezy, wprowadziła daleko idące reformy: ograniczyła rolę Kościoła katolickiego, wprowadziła świeckie szkolnictwo, zalegalizowała rozwody oraz dopuściła nacjonalizację własności prywatnej. Przewidywała również reformę rolną i autonomię regionów. Reformy te spotkały się z oporem Kościoła, właścicieli ziemskich oraz części klasy średniej, a ich ograniczona realizacja wywołała frustrację również wśród chłopów i robotników. Reforma armii, obejmująca redukcję kadry oficerskiej, doprowadziła w 1932 roku do nieudanego puczu generała José Sanjurjo. Równocześnie anarchiści wzywali do ogólnokrajowego powstania. W odpowiedzi na politykę rządu konsolidowała się prawica, skupiona wokół CEDA pod przywództwem José Maríi Gil Roblesa. W wyborach z 1933 roku zwyciężyły ugrupowania centroprawicowe. Okres ich rządów, określany przez lewicę jako bienio negro, charakteryzował się zahamowaniem reform, co doprowadziło do dalszej radykalizacji opozycji.

Francisco Franco

W 1934 roku doszło do powstania w Asturii, brutalnie stłumionego przez wojska dowodzone przez generała Francisco Franco. Wydarzenia te stały się zapowiedzią nadchodzącej wojny. W styczniu 1936 roku lewica utworzyła koalicję Frontu Ludowego, który zwyciężył w wyborach lutowych. Choć różnica głosów była niewielka, ordynacja wyborcza zapewniła lewicy większość parlamentarną. Powrót do radykalnych reform, eskalacja przemocy ulicznej oraz zabójstwa polityczne w lipcu 1936 roku doprowadziły do przesilenia. 17 lipca wybuchł wojskowy pucz w Maroku Hiszpańskim, który szybko przerodził się w pełnoskalową wojnę domową. Na czele rebeliantów stanął Franco.

W pierwszym okresie wojny Franco nie był naturalnym ani jednoznacznym przywódcą. Spisek przeciwko Republice miał charakter kolegialny, a jego głównymi architektami byli generałowie José Sanjurjo i Emilio Mola. Sanjurjo, były dowódca Guardia Civil i autor nieudanego puczu z 1932 roku, był powszechnie postrzegany jako przyszły przywódca polityczno-wojskowy rebelii. Mola natomiast pełnił rolę faktycznego organizatora zamachu stanu – to on koordynował działania spiskowców w północnej Hiszpanii i opracował plan jednoczesnych wystąpień garnizonów, określając konflikt jako „wojnę bez litości”. Franco, dowódca Armii Afrykańskiej stacjonującej w Maroku Hiszpańskim, początkowo pozostawał na drugim planie i do spisku dołączył stosunkowo późno. Jego znaczenie gwałtownie wzrosło po 20 lipca 1936 roku, kiedy Sanjurjo zginął w katastrofie lotniczej podczas próby przedostania się z Portugalii do Hiszpanii, by objąć dowództwo nad rebelią. Śmierć Sanjurjo stworzyła próżnię przywódczą, którą częściowo wypełnił Mola, jednak jego autorytet ograniczał się głównie do północnego teatru działań wojennych.

O przewadze Franco zadecydowały czynniki militarne i polityczne. Dowodzona przez niego Armia Afrykańska była najlepiej wyszkoloną i najbardziej zdyscyplinowaną formacją po stronie rebeliantów, a dzięki wsparciu Niemiec i Włoch udało się ją przerzucić na Półwysep Iberyjski. Franco odnosił pierwsze sukcesy, zdobył Sewillę i stopniowo konsolidował poparcie zarówno wśród wojskowych, jak i cywilnych ugrupowań prawicy. Jeszcze w 1936 roku został mianowany generalissimusem i szefem rządu państwa narodowego, co formalnie uczyniło go jedynym przywódcą obozu rebelianckiego. Śmierć Moli w kolejnym wypadku lotniczym w czerwcu 1937 roku ostatecznie usunęła ostatniego potencjalnego rywala i przypieczętowała osobistą dyktaturę Franco nad siłami nacjonalistycznymi.

Poligon doświadczalny

Wojna domowa w Hiszpanii trwała trzy lata – do 1939 roku. Jej wybuch był przede wszystkim rezultatem uwarunkowań politycznych, choć nie sposób analizować go w oderwaniu od szerszego kontekstu gospodarczego, społecznego i kulturowego. Konflikt zakończył się 1 kwietnia 1939 roku kapitulacją ostatnich oddziałów republikańskich w Alicante. Rebelianci wspierani przez Niemcy i Włochy, oraz siły republikańskie, korzystające z pomocy ZSRS i Brygad Międzynarodowych, uczyniły z Hiszpanii poligon doświadczalny przed II wojną światową. Wojna domowa w Hiszpanii była nie tylko starciem wewnętrznym, lecz także zapowiedzią globalnego konfliktu, w którym starły się dwa totalitaryzmy: faszystowski i komunistyczny.

Bibliografia

• Miłkowski T., Machcewicz P., Historia Hiszpanii, Wrocław 2002.
• Koszel B., Hiszpański dramat 1936-1939: wojna domowa w polityce mocarstw europejskich, Warszawa 1991.
• Moa P., Mity wojny domowej. Hiszpania 1936-1939, tłum. A. Fijałkowska, K. Kacprzak, Warszawa 2014.
• Galán J. E., Niewygodna historia hiszpańskiej wojny domowej, tłum. J. Wąsiński, J. Wołk-Łaniewski, Wrocław 2005.
• Carroll W. H., Ostatnia krucjata. Hiszpania 1936, tłum. J. Oziwicz, Wrocław 2007.
• Majzner R., Wojna domowa w Hiszpanii 1936-1939 w obserwacjach i analizach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, Radomsko 2012. 
• Salvadó F. R., Wojna domowa w Hiszpanii 1936-1939, tłum. J. Matys, Warszawa 2009.
• Leval G.,Wolna Hiszpania 1936-1939. Kolektywy podczas hiszpańskiej rewolucji 1936-1939, tłum. I. Czyż, Poznań 2009.
• Orwell G.,W hołdzie Katalonii, Warszawa 1990.
• Chodakiewicz M., Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii (1936-1939), Warszawa 2009.