Zasługi Stanisława Michalskiego na polu animowania i rozwijania twórczości naukowej były tak znaczące, że wybitny filozof Tadeusz Kotarbiński określił go mianem osoby, która „starczała za instytucję”.

Studia w Moskwie

Stanisław Michalski urodził się 3 maja 1865 roku w Równem na Wołyniu. Wychowany został w poszanowaniu patriotycznych wartości. Po ukończeniu Szkoły Realnej w rodzinnym mieście podjął studia w Instytucie Technologicznym w Moskwie, gdzie aktywnie działał w Kole Polskim studentów tej uczelni. W 1887 roku uzyskał dyplom inżyniera mechanika z odznaczeniem. Z żalem jednak wspominał: „Czułem stale, że życie zadaje mi gwałt, że zwichnąłem swą «karierę», oddalając się od przedmiotu moich umiłowań”. Marzeniem Michalskiego były studia uniwersyteckie, jednak ukończenie Szkoły Realnej nie stwarzało takiej możliwości.

Działalność oświatowa

W Warszawie zaangażował się w działalność oświatową i samokształceniową. Był m.in. jednym z organizatorów Biblioteki Publicznej w Warszawie, znanej dziś jako „Koszykowa”. Podejmował liczne inicjatywy o charakterze patriotycznym, za co trzykrotnie trafiał do więzień: na Pawiak, do Cytadeli oraz warszawskiego Ratusza. W latach 1902–1904 spędził półtora roku na administracyjnym wygnaniu w Rydze (obecnie stolica Łotwy).

W latach 1893–1913 pracował jako inżynier na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, zdobywając przydomek „kolejowego ministra oświaty”. Możliwość realizowania inicjatyw oświatowych wynikała z funkcji cywilizacyjnych Kolei, która często stanowiła ośrodek działań społecznych i edukacyjnych, niekiedy prowadzonych w konspiracji przed władzami carskimi. W 1897 roku rozpoczął prace nad wielotomowym „Poradnikiem dla samouków” – przewodnikiem samokształceniowym dla młodzieży pozbawionej dostępu do polskiej szkoły oraz dla wszystkich zainteresowanych nauką. W tworzeniu dzieła współpracowali wybitni polscy uczeni, a publikacja cieszyła się dużym uznaniem, szczególnie w kręgach warszawskiej inteligencji w trudnym okresie represji po Powstaniu Styczniowym. Michalski odznaczał się życzliwością, bezinteresownością i poszanowaniem kultury narodowej, co zjednywało mu szacunek wielu wybitnych przedstawicieli polskiej kultury, m.in. Ludwika Krzywickiego, Adama Mahrburga czy Samuela Dicksteina.

W Ministerstwie i Kasie Mianowskiego

Podczas I wojny światowej, po wyparciu Rosjan z Warszawy, objął sekretariat Sekcji Szkół Wyższych Wydziału Oświecenia Komitetu Obywatelskiego, podejmując działania na rzecz powstania polskich uczelni wyższych. W listopadzie 1918 roku został naczelnikiem Wydziału Nauki w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Przez kilka miesięcy pracował na tym stanowisku bez wynagrodzenia, kierując się motywacjami ideowymi.

Od 1916 roku kierował Działem Naukowym Kasy im. Józefa Mianowskiego, powstałej w 1881 roku z inicjatywy wychowanków zlikwidowanej w wyniku represji po Powstaniu Styczniowym warszawskiej Szkoły Głównej. Kasa wspierała działających na polu nauki, a Michalski starał się ją rozwijać, organizując życie naukowe i gromadząc informacje o potrzebach polskiej kultury. W należącym do Kasy domu w Mlądzu nad Świdrem utworzył miejsce spotkań naukowców, zwane „Mądralinem”. W konsekwencji jego działalności nastąpiło ukształtowanie w Polsce naukoznawstwa („nauki o nauce”) jako osobnej dyscypliny naukowej. Michalski redagował działające przy Kasie czasopisma „Nauka Polska” i „Organon”, które stały się forum polskiej refleksji naukoznawczej – prekursorskiej na skalę światową. W 1928 roku zainicjował przy Kasie Koło Naukoznawcze.

Fundusz Kultury Narodowej

W 1925 roku objął kierownictwo Departamentu Nauki i Szkół Wyższych w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Odrzucał biurokratyczne wzorce działania i utrzymywał bliskie kontakty z czołowymi polskimi uczonymi. Z jego inicjatywy w 1928 roku powstał Fundusz Kultury Narodowej pod patronatem Józefa Piłsudskiego i Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. Był to instytucja państwowa działająca przy Prezydium Rady Ministrów. Michalski został dyrektorem FKN. Pod jego kierunkiem instytucja wspierała polskich uczonych i literatów, przyznając stypendia, zasiłki naukowe oraz dotacje na wydawnictwa, a także instytucje i towarzystwa naukowe, m.in. Polską Akademię Umiejętności i Kasę im. Józefa Mianowskiego. Fundusz przetrwał mimo trudnych warunków gospodarczych i znacząco przyczynił się do rozwoju polskiej nauki. Michalski ugruntował jego działalność i stworzył perspektywy dalszego rozwoju. Jako dyrektor FKN czerpał z osobistych kontaktów z uczonymi i dokładnej znajomości potrzeb kandydatów, co sprawiało, że wsparcie było skuteczne i cechowało się troską o byt materialny odbiorców wsparcia. Był prekursorem nowoczesnej polityki stypendialnej.

Podczas okupacji Michalski wspólnie z Arturem Śliwińskim planował organizację nauki w powojennej rzeczywistości. W wyniku Powstania Warszawskiego trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Po uwolnieniu, mimo ciężkiej choroby, kontynuował kierowanie pracami Kasy Mianowskiego, pracował nad kolejnym rocznikiem „Nauki Polskiej” oraz projektem Instytutu Naukoznawczego. Zmarł 30 grudnia 1949 roku w Krakowie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Jego pogrzeb zgromadził niewielu uczestników, jednak późniejsza zbiórka na nagrobek pokazała, że środowisko akademickie nie zapomniało o Michalskim.

BIBLIOGRAFIA

• Hübner Mateusz, Fundusz Kultury Narodowej. Zamysł i realizacja, Warszawa 2022.
  Hübner Mateusz, O nich trzeba pamiętać: Stanisław Michalski ://nauka.tvp.pl/74828260/o-nich-trzeba-pamietac-stanislaw-michalski [dostęp: 18 XII 2025]
  Hübner Mateusz, Stanisław Michalski – animator Kasy mienia Józefa Mianowskiego, [w:] ://www.mianowski.waw.pl/stanislaw-michalski-animator-kasy-imienia-jozefa-mianowskiego-3/ [dostęp: 18 XII 2025]
• Hübner Piotr, Organizator [w:] „Forum Akademickie” 2016 , nr 07-08 (https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2016/07-08/organizator/)
• Kasa Mianowskiego 1881-2011, red. L. Zasztowt, Warszawa 2011.
• Piskurewicz Jan, W służbie nauki i oświaty. Stanisław Michalski (1865-1949),
• Warszawa 1993.
• Stanisława Michalskiego autobiografia i działalność oświatowa, oprac. H. Radlińska, I. Lepalczyk, Wrocław 1967.