Florian Znaniecki był wybitnym socjologiem. Miał również znaczące zasługi w kształtowaniu refleksji naukoznawczej.

Nauka i… Legia Cudzoziemska

Florian Znaniecki urodził się 15 stycznia 1882 roku w Świątnikach koło Włocławka, w rodzinie ziemiańskiej. Był synem Leona Znanieckiego herbu Krzywda oraz Amelii z domu Holz. Początkowo kształcił się w domu, następnie uczęszczał do rosyjskiego gimnazjum w Warszawie. W czasie nauki szkolnej angażował się w działalność niejawnych organizacji samokształceniowych. Egzamin maturalny zdał eksternistycznie w 1902 roku w gimnazjum w Częstochowie. Po maturze rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. W wyniku zaangażowania w studenckie protesty już w 1903 roku został relegowany z uczelni. Kontynuował edukację za granicą – studiował w Genewie i Zurychu. W tym okresie pracował jako bibliotekarz w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Następnie wyjechał ze Szwajcarii do Francji, gdzie podjął studia na paryskiej Sorbonie. Uczestniczył w wykładach wybitnych uczonych: Emila Durkheima, Luciena Lévy-Bruhla oraz Henriego Bergsona. Życie Znanieckiego w tym czasie nie ograniczało się wyłącznie do działalności akademickiej. Zajmował się handlem starociami, występował w wędrownej trupie cyrkowo-teatralnej, a nawet zaciągnął się do Legii Cudzoziemskiej. Krótko pełnił służbę wartowniczą w Algierii, skąd powrócił do Francji z powodu kontuzji nogi. Po powrocie został redaktorem literackim czasopisma „Nice Illustrée” oraz sekretarzem Stowarzyszenia Artystów Rosyjskich w Paryżu.

Droga naukowa

W 1909 roku przeniósł się do Krakowa. Rok później obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim rozprawę doktorską „Zagadnienia wartości w filozofii”. Opublikował pracę „Humanizm i poznanie” oraz dokonał przekładu na język polski dzieła Henriego Bergsona Évolution créatrice. Od 1911 roku pracował jako dyrektor Biura Towarzystwa Opieki nad Wychodźcami w Warszawie, zajmującego się wsparciem osób wyjeżdżających za granicę w celach zarobkowych. W latach 1912–1914 wykładał filozofię na Wyższych Kursach Pedagogicznych dla Kobiet. Zyskiwał coraz większe uznanie w środowiskach inteligenckich, zwłaszcza w kręgu Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, którego w latach 1913–1914 był wiceprezesem. Współpracował również z Kasą imienia Józefa Mianowskiego, wykonując przekłady podręczników filozoficznych. Był jednym ze współinicjatorów Instytutu Filozoficznego w Warszawie.

Chłop polski w Europie i Ameryce

Pod koniec lipca 1914 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. W Chicago nawiązał współpracę z Williamem Isaakiem Thomasem. Jej owocem była wydana po ponad pięciu latach pracy książka The Polish Peasant in Europe and America („Chłop polski w Europie i Ameryce”). Publikacja ta miała przełomowe znaczenie dla rozwoju socjologii empirycznej. Autorzy zastosowali metodę biograficzną, analizując listy, pamiętniki i dokumenty osobiste migrantów, co pozwoliło uchwycić społeczną rzeczywistość „od środka”. Praca ukazała wpływ migracji i dezorganizacji społecznej na tożsamość, normy i więzi społeczne, stając się fundamentem szkoły chicagowskiej oraz badań nad migracją, kulturą i procesami adaptacji społecznej.

Socjolog

Znaniecki wykładał na Wydziale Socjologicznym Uniwersytetu w Chicago i aktywnie działał na rzecz popularyzacji wiedzy o Polsce, jej historii i kulturze. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powrócił do kraju i objął stanowisko profesora na Uniwersytecie Poznańskim. W 1920 roku stanął na czele Katedry Filozofii. Dążył do stworzenia silnego ośrodka badań socjologicznych. Zainicjował Seminarium Socjologiczne, którym kierował, oraz doprowadził do powstania Katedry Socjologii i Filozofii Kultury. Z jego inicjatywy powstał w Poznaniu Instytut Socjologiczny (od 1927 Polski Instytut Socjologiczny), jeden z pierwszych tego typu ośrodków badawczych w Europie. Znaniecki został jego dyrektorem i zapoczątkował w Polsce badania z zakresu socjologii wychowania.

Na łamach „Nauki Polskiej”

Publikował na łamach rocznika „Nauka Polska. Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwój”, pisma zainicjowanego przez Stanisława Michalskiego jako forum refleksji naukoznawczej. W tomie IV (1923) analizował realia nauki w Stanach Zjednoczonych, omawiając źródła zainteresowań badawczych, rolę szkolnictwa wyższego, znaczenie uniwersytetów, towarzystw naukowych oraz fundacji wspierających badania. W 1925 roku opublikował artykuł „Przedmiot i zadania nauki o wiedzy”, uznawany za tekst o fundamentalnym znaczeniu dla nauki polskiej. W rozprawie tej wyodrębnił naukę o wiedzy, wskazując na jej historyczne korzenie. Rozważania Znanieckiego kładły fundamenty pod późniejsze ukształtowanie się nowej dyscypliny – naukoznawstwa. W 1929 roku w tomie X „Nauki Polskiej” ukazał się inny jego artykuł – „Potrzeby socjologii w Polsce”, w którym przedstawił stan socjologii w kraju na tle międzynarodowym, omówił jej cele, znaczenie praktyczne oraz kwestie organizacji badań i obecności socjologii w programach nauczania.

Zjazdy Socjologów Polskich

W 1930 roku doprowadził do zorganizowania w Poznaniu I Zjazdu Socjologów Polskich, podczas którego ogłoszono powstanie Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. W latach akademickich 1931/1932 oraz 1932/1933 wykładał socjologię wychowania jako visiting professor na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku. W 1935 roku współorganizował II Zjazd Socjologów Polskich w Warszawie. Wówczas przedstawił „Projekt zbiorowych badań socjologicznych nad społeczeństwem polskim jako całością”. Z jego inicjatywy rozpoczęto wydawanie „Przeglądu Socjologicznego” – Znaniecki był redaktorem tego organu. Do wybuchu II wojny światowej ukazało się siedem tomów pisma.

Profesor w USA

Okres wojenny spędził w Stanach Zjednoczonych. Pracował jako profesor wizytujący na Uniwersytecie Columbia, a następnie uzyskał stałe zatrudnienie na University of Illinois at Urbana-Champaign. Kontynuował rozwijanie własnego systemu teoretycznego socjologii, zdobywając międzynarodowe uznanie. Był zapraszany do wygłaszania wykładów w wielu ośrodkach akademickich i działał w American Sociological Society. W 1942 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie.W styczniu 1946 roku dziekan Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Poznańskiego, Kazimierz Tymieniecki, zaproponował mu objęcie Katedry Socjologii. Znaniecki odmówił, nie decydując się na powrót do rządzonej przez komunistów Polski. W maju tego samego roku studenci poznańskiej uczelni obrali go patronem Koła Socjologów, a w 1947 roku został członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Umiejętności. W 1950 roku przeszedł na emeryturę na University of Illinois, nie zaprzestając jednak działalności naukowej. Do 1951 roku wykładał jako visiting professor na Wayne University w Detroit.

„Współczesne narody”

W 1952 roku opublikował pracę Modern Nationalities: a Sociological Study („Współczesne narody”), w której dowodził, że istnienie państwa nie jest warunkiem koniecznym dla powstania więzi narodowej. Podkreślał, iż wspólna kultura narodowa stanowi „trwalsze i skuteczniejsze niż wspólny rząd wiązadło solidarności społecznej”. Przeciwstawiał się tym samym zachodnim koncepcjom negującym istnienie polskiej narodowości w XIX wieku. Pisał:

„Ludzie, którzy doświadczają, rozumieją i cenią obraz, rzeźbę, utwór muzyczny, podzielają także wyobrażenia, idee i uczucia, które to dzieło estetyczne wyraża”.

Wskazywał, że pamięć o przeszłości tworzy społeczne wyobrażenia o narodzie i jego historii, stanowiące istotny składnik każdej kultury narodowej. W latach 1953–1954 pełnił funkcję prezydenta-elekta, a następnie prezydenta American Sociological Society. Na emeryturze poświęcał się głównie pracy nad publikacjami. Wywarł prekursorski wpływ na rozwój socjologii, tworząc instytucjonalne podstawy jej nauczania i badań w Polsce. Opowiadał się za łączeniem refleksji filozoficznej z analizą socjologiczną i sformułował postawę metodologiczną określaną mianem „współczynnika humanistycznego”.

Śmierć

Zmarł 23 marca 1958 roku w wieku 76 lat w szpitalu uniwersyteckim Carle Hospital w Urbana, w stanie Illinois. Przyczyną zgonu była arterioskleroza serca i mózgu. Spoczywa na cmentarzu Roselawn w Champaign. Został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski za zasługi na rzecz rozwoju nauki. Był dwukrotnie żonaty. Jego syn Juliusz został poetą i prozaikiem, a córka Helena profesorem socjologii.

Bibliografia

• Hübner Mateusz, Florian Znaniecki – światowej sławy filozof i socjolog, [w:] https://nauka.tvp.pl/73481344/florian-znaniecki-swiatowej-slawy-filozof-i-socjolog [dostęp: 1 I 2026]
• Hübner Piotr, Encyklopedia polskiej nauki akademickiej, Toruń 2023.
• Thomas William Isaac, Znaniecki Florian, Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. I. Wyrzykowska, Warszawa 1976.
• Wincławski Włodzimierz, Wstęp do socjologii Floriana Znanieckiego – wy-
  zwanie rzucone polskiej socjologii i jego następstwa (dziewięćdziesiąta rocznica publikacji dzieła), „Roczniki Historii Socjologii” 2012, t. II, s. 5-18.
• Znaniecki Florian Współczesne narody, tłum. Z. Dulczewski, Warszawa 1990.
• Znaniecki Florian, Education and Self-Education in Modern Societies, „American Journal of Sociology” 1930, t. 36, nr 3, s. 371–386.
• Znaniecki Florian, Organizacja nauki zagranicą. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, „Nauka Polska” 1923, R. IV, s. 487-508.
• Znaniecki Florian, Przedmiot i zadania nauki o wiedzy, „Nauka Polska” 1925, t. V, s. 1-78.
• Znaniecki Florian, Potrzeby socjologji w Polsce, „Nauka Polska” 1929, t. X, s. 486-498.