Władysław Konopczyński słynął z szeroko zakrojonych kwerend archiwalnych, dzięki którym zyskał w środowisku naukowym miano „archiwożercy”, ale też jednego z najwybitniejszych polskich historyków.

POCZĄTKI

Urodził się 26 listopada 1880 roku w Warszawie jako syn Ignacego Wojciecha i Ludwiki Anastazji z Obrąpalskich. Od najmłodszych lat jego zainteresowania humanistyczne kształtował stryj, pedagog Emilian Konopczyński. Podczas nauki szkolnej w Warszawie Władysław działał w tajnym kółku samokształceniowym, a istotny wpływ na jego rozwój intelektualny wywarł historyk Tadeusz Korzon. W 1903 roku ukończył studia na Wydziale Prawnym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, uzyskując stopień kandydata nauk prawnych i politycznych na podstawie pracy poświęconej genezie liberum veto. Został zatrudniony jako tytularny asystent przy katedrze prawodawstwa słowiańskiego. Przez rok służył w carskiej III Brygadzie Artylerii Gwardii. Celem uniknięcia skierowania na front wojny rosyjsko-japońskiej, symulował chorobę serca. Równocześnie uczył w prywatnym gimnazjum oraz prowadził zajęcia w Towarzystwie Kursów Naukowych, aktywnie uczestnicząc w życiu środowiska historycznego. Doktoryzował się w 1908 roku na podstawie pierwszego tomu pracy Polska w dobie wojny siedmioletniej. Jego promotorem był wybitny historyk Uniwersytetu Lwowskiego, Szymon Askenazy.

ZWIĄZKI Z POLITYKĄ

Pogorszenie relacji z mistrzem skłoniło Konopczyńskiego do przeniesienia się w 1910 roku ze Lwowa do Krakowa. Rok później ożenił się z Jadwigą Lutostańską, z którą miał trzy córki: Halinę, Marię i Wandę. Podstawą habilitacji, przeprowadzonej w 1911 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, był drugi tom Polski w dobie wojny siedmioletniej. Konopczyński współorganizował krakowskie Koło Towarzystwa Historycznego, a po śmierci Stanisława Krzyżanowskiego w 1917 roku objął Katedrę Historii Polski na UJ. W tym samym roku został profesorem nadzwyczajnym, a trzy lata później – profesorem zwyczajnym. Obok działalności naukowej angażował się także w politykę. U schyłku I wojny światowej wstąpił do Ligi Narodowej oraz Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego. W 1918 roku uczestniczył w Zjeździe Słowiańskim w Pradze, zabiegał o interwencję aliantów w obronie Lwowa i brał udział w konferencji pokojowej w Paryżu jako ekspert Biura Prac Kongresowych. Odpowiadał tam za opracowania historyczno-prawne oraz publikacje uzasadniające polskie postulaty terytorialne.

ARCHIWOŻERCA

Mimo zaangażowania politycznego pozostał przede wszystkim historykiem. Wacław Sobieski i Władysław Semkowicz podkreślali, że Konopczyńskiego charakteryzowała „zdumiewająca pracowitość i zapobiegliwość w gromadzeniu nieznanych dotąd archiwaliów, gruntowane przemyślanie przedmiotu, skłonność do porównawczych zestawień powszechno-dziejowych”. Rozległe, często zagraniczne kwerendy archiwalne przyniosły mu w środowisku przydomek „archiwożercy”. Konopczyński specjalizował się w historii politycznej XVIII wieku. Badania Konopczyńskiemu ułatwiała znakomita znajomość kilkunastu języków obcych. Do jego najważniejszych prac należały m.in. Geneza i ustanowienie Rady Nieustającej, Polska a Szwecja. Od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczypospolitej 1660–1795 oraz Polska w dobie wielkiej wojny północnej 1704–1709. Za dzieło życia uważał monografię Konfederacja barska.

POSEŁ

W kwietniu 1920 roku wziął udział w I Zjeździe Nauki Polskiej, na którym analizował miejsce nauki polskiej w kontekście międzynarodowym. Apelował o jej wspieranie zarówno przez państwo, jak i społeczeństwo, zaznaczając jednak, że rząd RP „nie powinien brać na siebie roli zbyt natarczywego opiekuna”. Podczas wojny polsko-bolszewickiej zgłosił się jako ochotnik do Wojska Polskiego, pełniąc funkcję instruktora artylerii. Po wyborach w 1922 roku został posłem na Sejm z ramienia Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej. Pracował w Komisjach Oświatowej i Konstytucyjnej. Kontrowersje wzbudził jego udział w przygotowaniu wniosku o wprowadzenie numerus clausus na uczelniach akademickich, motywowany pragnieniem wprowadzenia zasady proporcjonalnego udziału mniejszości narodowych w życiu naukowym. Mimo to Konopczyński prezentował też postawę tolerancyjną wobec Żydów – promował ich doktoraty i bronił starań habilitacyjnych Józefa Feldmana. W Sejmie konsekwentnie zabierał głos w obronie nauki, krytykując niedostateczne wsparcie państwa dla instytucji badawczych. W jego ocenie: „Państwo Polskie jest dłużnikiem swojej nauki, dało jej mniej, niż od niej dostało, ono powinno te straszne szkody, jakie skutkiem dewaluacji pieniądza instytucje naukowe poniosły, prędzej czy później powetować”. W 1926 roku zaproponował utworzenie „Skarbu narodowego literatury, nauki i sztuki”, finansowanego z opłat od zysków wydawców korzystających z wygasłych praw autorskich. Był krytykiem koncepcji politycznych Józefa Piłsudskiego. Na II Zjeździe Nauki Polskiej w 1927 roku podkreślał, że nauka potrzebuje od państwa „wolności i środków nie zaś kierownictwa”. Bez powodzenia kandydował do Senatu w 1930 roku. Zdecydowanie krytykował proces brzeski oraz reformę szkolnictwa akademickiego ministra Janusza Jędrzejewicza.

POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY

Z Polską Akademią Umiejętności był związany od 1917 roku, pełnił funkcję sekretarza jej Komisji Historycznej. Jego szczególną zasługą było opracowanie koncepcji Polskiego Słownika Biograficznego, którego został głównym redaktorem. Dzięki wsparciu Funduszu Kultury Narodowej przedsięwzięcie to mogło się rozwijać, stając się jednym z najważniejszych projektów polskiej humanistyki. W 1939 roku został wybrany dziekanem Wydziału Filozoficznego UJ.

WOBEC TOTALITARYZMÓW

Po wybuchu II wojny światowej działał w krakowskim Obywatelskim Komitecie Pomocy. Aresztowany 6 listopada 1939 roku w ramach Sonderaktion Krakau, trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Po zwolnieniu w lutym 1940 roku powrócił do Krakowa i zaangażował się w organizację tajnego nauczania. Po wojnie apelował o odbudowę nauki „na starych fundamentach”, sprzeciwiając się jej podporządkowaniu ideologii komunistycznej. Krytykując władze komunistyczne, podkreślał: „Słychać żądanie, aby nauka służyła życiu. Owszem, niech służy, czym może, niech mu prześwieca. Ale niech się nie wysługuje”. Zmarł nocą z 12 na 13 lipca 1952 roku w rodzinnym majątku w Młynniku koło Ojcowa.

Bibliografia

• „Nauka Polska. Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwój” 1920, 1927
• Biliński Piotr, Władysław Konopczyński 1880–1952. Człowiek i dzieło, Kraków 2017.
• Hübner Mateusz, Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja, Warszawa 2022.
• Hübner Mateusz, Władysław Konopczyński – uczony i polityk,  https://nauka.tvp.pl/65174242/wladyslaw-konopczynski-uczony-i-polityk [dostęp: 19 XII 2025]
• Hübner Piotr, Encyklopedia polskiej nauki akademickiej, Toruń 2023.