Wilno to przestrzeń przenikania się różnych wpływów politycznych, kulturowych i narodowych. Miasto jest symbolem zarówno jedności, jak i podziałów, wynikających ze sporów o przynależność państwową. Stanowi dziedzictwo wspólnej historii Polski i Litwy.

DZIEDZICTWO WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO i późniejsze losy

Bezpośrednio po rozbiorach nie postrzegano Litwinów jako odrębnego narodu. Ludność zamieszkującą terytorium dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego uznawano za Polaków, posługujących się jedynie odmienną odmianą języka. Władze rosyjskie nie traktowały Litwy jako ziem „odwiecznie rosyjskich”, choć ich celem była integracja tych obszarów z Imperium. Dostrzegano przy tym siłę polskich wpływów kulturowych i początkowo nie prowadzono jeszcze systematycznej rusyfikacji. Car Aleksander I, panujący od 1801 roku, kreował się na władcę oświeconego i liberalnego. W 1803 roku powierzył kuratorium wileńskiego okręgu szkolnego Adamowi Jerzemu Czartoryskiemu, dając mu swobodę w podtrzymywaniu polskiego szkolnictwa. W tym samym czasie Szkołę Główną Wileńską przekształcono w Imperatorski Uniwersytet Wileński, który szybko się rozwijał. Umacniało to polskie wpływy kulturowe w Wilnie i na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie nie istniała jeszcze nowoczesna litewska tożsamość narodowa. Ówczesna idea polskości nie miała charakteru nacjonalistycznego, lecz odwoływała się do wspólnej tradycji Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wilno symbolizowało tę wspólnotę, czego wyrazem były słowa Mickiewicza „Litwo, Ojczyzno moja”. Miasto nie było jeszcze podzielone konfliktami narodowościowymi, które nasiliły się dopiero później.

Polacy wiązali nadzieje na odbudowę państwa z sukcesami Napoleona. Zwycięstwa Francuzów dawały szansę na włączenie Wileńszczyzny do odrodzonego państwa polsko-litewskiego. Jednak mimo początkowych sukcesów cesarz nie doprowadził do restytucji Rzeczypospolitej. W czerwcu 1812 roku wojska napoleońskie przekroczyły Niemen i zbliżyły się do Wilna, gdzie przebywał car Aleksander. Choć początkowo ukrywano informacje o zagrożeniu, wśród Rosjan szybko wybuchła panika i opuścili oni miasto. Wilno zostało zajęte przez Francuzów, a nawet powołano Komisję Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Odwrót armii napoleońskiej przekreślił jednak możliwość odbudowy państwowości.

Okres napoleoński sprzyjał rozwojowi idei liberalnych, szczególnie wśród inteligencji wywodzącej się ze szlachty. Istotną rolę odgrywała masoneria, a także środowisko studenckie Uniwersytetu Wileńskiego. Powstawały organizacje takie jak Towarzystwo Filomatów i Filaretów, które rozwijały działalność kulturalną i naukową. Ich działalność została przerwana przez represje i aresztowania w 1823 roku. Równolegle pojawiały się pierwsze przejawy litewskiego ruchu narodowego, choć jego centrum znajdowało się na Żmudzi, a nie w polskojęzycznym Wilnie. Miasto pozostawało wielokulturowym ośrodkiem, w którym współistnieli Polacy, Litwini, Białorusini, Żydzi i Rosjanie.

NIEPODLEGŁOŚCIOWE ASPIRACJE

Powstanie listopadowe objęło również ziemie litewskie, lecz mimo pewnych sukcesów nie udało się zdobyć Wilna ani Kowna. Klęska powstania przyniosła represje, w tym zamknięcie Uniwersytetu Wileńskiego w 1832 roku. Kolejne lata przyniosły działalność konspiracyjną, choć wiele inicjatyw szybko rozbijano. Jednocześnie rozwijał się litewski ruch narodowy, choć wciąż miał ograniczony zasięg. Wilno pozostawało ważnym ośrodkiem życia kulturalnego, w którym dominował język polski, wspierany przez Kościół i środowiska ziemiańskie.

Po powstaniu styczniowym represje uległy nasileniu. Generał-gubernator Michaił Murawiew stosował brutalne metody, co przyniosło mu przydomek „Wieszatiel”. Zintensyfikowano rusyfikację szkolnictwa i administracji, choć nie przyniosła ona pełnego sukcesu. Rosja nie była w stanie stworzyć atrakcyjnej alternatywy kulturowej wobec dominującej polskości i katolicyzmu.

Pod koniec XIX wieku nastąpiło ożywienie gospodarcze. Wilno rozwijało się dzięki budowie kolei i stawało się ważnym ośrodkiem przemysłowym, choć ustępowało największym miastom Królestwa Polskiego. W tym czasie zaczęła się kształtować nowoczesna litewska świadomość narodowa, początkowo na Żmudzi i Suwalszczyźnie, a później także na Wileńszczyźnie. W samym Wilnie Litwini stanowili jednak niewielki odsetek mieszkańców, co utrudniało rozwój ich ruchu narodowego.

Rewolucja 1905 roku przyniosła pewną liberalizację, umożliwiając rozwój kultury litewskiej, w tym szkolnictwa i instytucji naukowych. Jednocześnie nasilały się konflikty polsko-litewskie. Polacy nie wyobrażali sobie Wilna poza granicami Polski, natomiast Litwini traktowali je jako swoją historyczną stolicę.

SPÓR O WILNO

Podczas I wojny światowej powstała litewska Taryba, która w 1918 roku ogłosiła niepodległość Litwy ze stolicą w Wilnie. Po zakończeniu wojny wybuchł konflikt o przynależność tych ziem. Początkowo wspólnym zagrożeniem byli bolszewicy, jednak wkrótce doszło do walk polsko-litewskich. W 1919 roku Polacy zajęli Wilno, a Piłsudski próbował doprowadzić do porozumienia z Litwą, co jednak nie powiodło się.

Spór o Wilno wiązał się z rywalizacją dwóch koncepcji politycznych: federacyjnej Piłsudskiego i inkorporacyjnej Dmowskiego. Konflikt nasilał się, a sytuację dodatkowo komplikowały działania bolszewików. W 1920 roku, po krótkim okresie kontroli litewskiej, Wilno zostało zajęte przez oddziały generała Żeligowskiego, co doprowadziło do powstania Litwy Środkowej, a następnie jej włączenia do Polski. Litwa nie uznała tego faktu, a stosunki między państwami pozostawały napięte aż do 1938 roku.

W okresie międzywojennym Wilno rozwijało się jako ważny ośrodek akademicki i kulturalny II Rzeczypospolitej. Sytuację zmienił wybuch II wojny światowej i podział Polski między Niemcy i Związek Sowiecki. W 1939 roku Wilno przekazano Litwie, jednak już w 1940 roku zostało zajęte przez ZSRR. W czasie wojny działały tu zarówno polskie, jak i litewskie struktury podziemne, a po jej zakończeniu miasto znalazło się w granicach Litewskiej SRR. Nastąpiły przesiedlenia ludności, a struktura narodowościowa uległa znacznym zmianom.

STOLICA

W 1990 roku Litwa ogłosiła niepodległość, co spotkało się z reakcją ZSRR. W styczniu 1991 roku doszło do krwawych wydarzeń w Wilnie, jednak ostatecznie państwo litewskie odzyskało suwerenność. Obecnie Wilno jest stolicą niepodległej Litwy, należącej wraz z Polską do NATO i Unii Europejskiej. Choć dawne konflikty straciły na znaczeniu, pełne porozumienie historyczne i kulturowe wciąż pozostaje wyzwaniem.

BIBLIOGRAFIA

• Beauvois D., Wilno – polska stolica kulturalna zaboru rosyjskiego 1803-1832, Wrocław 2010.
• Cywiński B., Szańce kultur. Szkice z dziejów narodów Europy Wschodniej, Warszawa 2013.
• Garlicki A., Józef Piłsudski 1867-1935, Kraków 2012.
• Jaworski I., Zarys dziejów Wilna, Wilno 1929.
• Nowak A., Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku), Kraków 2015.
• Ochmański J., Historia Litwy, Wrocław 1990.